Η `Πεντηκονταετία` (Ι 89-118. 2) είναι η δεύτερη μεγάλη παρέκβαση που περιέχεται στο πρώτο βιβλίο του Θουκυδίδη· θα περίμενε κάποιος να μοιάζει με την `Αρχαιολογία`, είναι όμως τόσο διαφορετική. Δεν πρόκειται για μία απλή αφήγηση γεγονότων με αρχή, μέση και τέλος. Δεν είναι μία έκθεση πολεμικών επιχειρήσεων ή μία αναλυτική ανακεφαλαίωση.
Η `Πεντηκονταετία` -κατ` αναλογίαν με τις λέξεις `πεντηκονταρχία`, `πεντηκονταταλαντία` κ.τ.λ.- εκφράζει την σημασία του χρονικού διαστήματος των πενήντα ετών. Ορθά επισημαίνει ο Hornblower ότι αυτό δεν είναι απόλυτα ακριβές. Ο Θουκυδίδης, όμως, ρητώς δηλώνει: `εν έτεσι πεντήκοντα μάλιστα` (Ι 118. 2). Η `Πεντηκονταετία` καλύπτει ένα χρονικό διάστημα όχι πενήντα ετών, αλλά λίγο παραπάνω από σαράντα (479-439). [...]
Όπως οι παρεκβάσεις της `Αρχαιολογίας` και του αποικισμού της Σικελίας, έτσι και η `Πεντηκονταετία` ανήκει στην κατηγορία των αιτιολογικών-επεξηγηματικών παρεκβάσεων, επειδή οφείλει την δημιουργία της στην δικαιολόγηση της κρίσης του συγγραφέα που εκτίθεται πριν ακριβώς από κάθε παρέκβαση. Ο σκοπός της `Πεντηκονταετίας` είναι η έκθεση της θεωρίας του ιστορικού για την «αληθεστάτην πρόφασιν» του πολέμου, όπως αυτή εκτίθεται πριν από τον εισαγωγικό συνδετικό κρίκο: «φοβούμενοι τους Αθηναίους μη επί μείζον δυνηθώσιν, ορώντες αυτοίς τα πολλά της Ελλάδος υποχείρια ήδη όντα» (Ι 88) . Ο συνδετικός κρίκος μεταξύ παρέκβασης και κυρίας αφήγησης δεν μπορούσε να είναι τίποτε άλλο από ένα επεξηγηματικό «γαρ»: «οι γαρ Αθηναίοι τρόπω τοιωδε ηλθον επί τα πράγματα εν οις ηυξήθησαν» (Ι 89. Ι). Κατά τρόπο οξύμωρο το στοιχείο της αιτιότητας δεν είναι έντονα υπογραμμισμένο μέσα στην `Πεντηκονταετία` σε αντίθεση με την `Αρχαιολογία`. Εντονότερη εμφανίζεται η τάση του ιστορικού προς την αναλυτική εμβάθυνση με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την ανάλυση της αιτίας του αυταρχικού χαρακτήρα της αθηναϊκής συμμαχίας (Ι 99)· η σχέση εξάρτησης, που οφείλεται στην αιτιότητα μεταξύ των διαφόρων τμημάτων της παρέκβασης και συναντούμε τόσο συχνά στην `Αρχαιολογία, δεν υπάρχει στην Πεντηκονταετία`.

[Απόσπασμα από το κείμενο της εισαγωγής της έκδοσης]